اینستکس چیست و عملکرد آن چگونه است؟

اینستکس یا INSTEX مخفف عبارت Instrument in Support of Trade Exchanges به معنای ابزار پشتیبانی مبادلات تجاری است. اینستکس در پاریس و در چارچوب قوانین فرانسه ثبت شده است. غیر از فرانسه، آلمان و انگلیس نیز سهامداران اصلی آن هستند اما دیگر کشورهای اروپایی و کشورهای جهان از جمله چین و روسیه نیز می‌توانند وارد آن شوند. سرمایه اولیه این شرکت ۳ هزار یورو است که از سوی وزارت اقتصاد فرانسه تأمین شده است.
اینستکس موسسه‌ای است که این اجازه را می‌دهد که بدون انجام مراودات مالی بین ایران و اتحادیه اروپا تجارت همچنان صورت گیرد. یک شرکت ایرانی کالایی به اروپا صادر می‌کند و در قبال آن اعتباری به دست می‌آورد که خود او یا یک واردکننده ایرانی می‌تواند از آن برای واردات کالا از اروپا به ایران استفاده کند. در این ساز و کار، مبادلات با یورو انجام خواهد شد؛ اما نکته قابل تامل اینجاست که در این ساز و کار اصلاً قرار نیست ایران پولی دریافت کند، بلکه نفت را به کشور‌های اروپایی می‌دهد و در مقابل از آن‌ها اقلام مورد نیاز خود را دریافت می‌کند!

محل استقرار
مقر این شرکت در ساختمان وزارت اقتصاد دولت فرانسه در پاریس و مدیر عامل آن، پر فیشر یک بانکدار آلمانی از فرانکفورت است. بریتانیا هم نقش حسابرس و بازرس این شرکت را ایفا می‌کند. این کانال ویژه دو شعبه در ایران و اروپا خواهد داشت و قرار است به عنوان یک نهاد واسطه برای تسویه حساب شرکت های بدهکار و بستانکار در دو طرف عمل کند. به این ترتیب، اینستکس یک شرکت تسویه حساب است و طبق تحریم های آمریکا علیه ایران عمل می‌کند. به عنوان مثال، یک شرکت اروپایی بدهکار به ایران، بدهی خود را به اینستکس پرداخت می‌کند و این شرکت هم به نمایندگی از ایران، این پول را در قالب انتقال وجه یا تخصیص اعتبار به شرکت‌هایی منتقل می‌کند که به ایران کالا صادر کرده و طلبکار هستند.

چهره‌های کلیدی
قرار است همه افرادی که در دفتر اینستکس فعالیت دارند، پاسپورت دیپلماتیک دریافت کنند تا آمریکا نتواند طی سفر آن‌ها به کشورهای دیگر درخواست بازداشت و استرداد آن‌ها را مطرح کند. چهره‌های کلیدی اینستکس اینها هستند:
۱. پر فیشر: فیشر ۶۹ ساله ریاست اینستکس را به عهده خواهد داشت. او سابقه فعالیت ۲۹ ساله در مؤسسات بانکی اروپایی را دارد. بخش اعظم فعالیت او در سطوح ارشد مدیریت در کومرزبانک آلمان بوده است.
۲. سیمون مک‌دونالد: مک‌دونالد دیپلمات باسابقه انگلیسی عضو هیئت نظارت بر اینستکس است و ریاست این هیئت را نیز به عهده خواهد داشت. سیمون مک‌دونالد در کشورهای مختلف خاورمیانه سفیر بوده و اکنون معاون وزیر خارجه انگلیس است.
۳. میگوئل برگر: برگر مدیرکل اداره روابط اقتصادی و توسعه پایدار وزارت خارجه آلمان است. او از سوی آلمان عضو هیئت نظارت اینستکس خواهد بود.
۴. موریس گوردو مونتین: گوردو مونتین ۶۹ ساله نیز از دیپلمات‌های کهنه‌کار فرانسوی است. او در کشورهای مختلف آسیایی از جمله هند، ژاپن و چین، سفیر بوده است. گوردو مونتین نماینده فرانسه در هیئت نظارت خواهد بود.

۵. چهره پشت پرده، برونو لومر: اگرچه ثبت اینستکس را وزرای خارجه فرانسه، آلمان و انگلیس در نشست اتحادیه اروپا در بلغارستان اعلام کردند اما به سرانجام رسیدن ایده ایجاد این سازوکار را باید ثمره تلاش وزارتخانه‌های اقتصادی این ۳ کشور دانست. در این میان، باید نقش برونو لومر وزیر اقتصاد فرانسه را بی‌بدیل دانست. لومر جزو نخستین مقام‌های اروپایی بود که پس از خروج آمریکا از برجام در اردیبهشت‌ماه اعلام کرد اروپا زیر بار خواسته آمریکا نمی‌رود و مقابل تحریم‌های آمریکا مقاومت خواهد کرد. لومر پس از ثبت اینستکس نیز در پستی توییتری نوشت: ایجاد اینستکس یک گام مهم در راستای احقاق حق حاکمیت واقعی اروپاست. اروپا این حق را دارد که انتخاب کند با چه کشوری تجارت داشته باشد.

تفاوت اینستکس با اس‌پی‌وی
یکی از مهمترین وعده های اتحادیه اروپا پس از خروج آمریکا از برجام، راه اندازی سازوکاری برای ایمن سازی تجارت میان ایران و اروپا بود. در ابتدا طرح کانال ویژه مالی اس‌پی‌وی (SPV) ارائه شد و بعد از ۹ ماه وعده های پیاپی در نهایت، سازو کار اینستکس به عنوان بخشی از اس پی وی اجرایی شد. به عبارت دیگر اینستکس جایگزین اس پی وی است که از این پس با نام شرکت میزبان اینستکس شناخته می‌شود. موارد زیر را بعنوان تفاوتهای اساسی میان اینستکس و اس‌پی‌وی به شمار آورد.
۱. تفاوت کارکردی: هدف اس‌پی‌وی، مقابله با تحریم‌های غیرقانونی ایالات متحده علیه ایران بود که نوعی رویارویی میان اتحادیه اروپا و آمریکا محسوب می‌شد. در آن ساز و کار قرار بود شرکت های اروپایی بدون نگرانی از تحریم‌های آمریکایی با ایران معامله کرده و در مقابل هم پول ایران را به یورو تحویل دهند. اما اینستکس فقط یک ساز و کار مالی برای تسویه حساب است و تحریم‌های آمریکایی را اساس کار خود قرار داده است و در حال حاضر فقط شامل کالاهای بشردوستانه یعنی مواد غذایی، دارو یا همان کالاهای غیرتحریمی است که اوفک یا سازمان کنترل دارایی های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا مجوز آن را قبلا داده بود. در سازوکار جدید قرار نیست پولی به ایران داده شود و نفتی نیز از ایران خریداری نمی‌شود.
۲. فقدان بانک میزبان برای تضمین اعتبار: در اس‌پی‌وی قرار بود یک بانک معتبر یا موسسه مالی، میزبان سازوکار ویژه مالی باشد. اما در اینستکس، هیچ بانک اروپایی تضمین کننده مبادلات نخواهد بود.

اینستکس شامل چه اقلامی می‌شود؟
۱. انواع محصولات کشاورزی مانند سویا و ذرت
۲. انواع محصولات غذایی
۳. میوه و سبزیجات
۴. سموم کشاورزی، کود و بذر‌های گیاهی
۵. غذای دام شامل کنجاله و علوفه
۶. شیرخشک و مواد اولیه
۷. مواد اولیه دارویی
۸. انواع دارو‌های عمومی و دارو‌های بیماری‌های خاص
۹. انواع تجهیزات پزشکی و بیمارستانی
۱۰. دستگاه‌ها و وسایل پیشرفته جراحی و اتاق عمل
۱۱. تجهیزات پیشرفته پزشکی مانند دستگاه‌های رادیو تراپی و پرتو درمانی جهت مقابله با سرطان
۱۲. انواع واکسن‌های انسانی و دامی و....

مراحل انجام تبادلات
گام نخست: طبق بیانیه مشترکی که از سوی وزرای خارجه ۳ کشور تأسیس کننده اینستکس صادر شده، این نهاد در مرحله نخست، روی مبادله مواد غذایی، محصولات کشاورزی، دارو و تجهیزات پزشکی متمرکز خواهد شد. آن‌ها همچنین اعلام کرده‌اند که کشورهای دیگر نیز می‌توانند در ادامه کار وارد اینستکس شوند.
گامهای بعدی: ثبت اینستکس در فرانسه به معنای اعلام موجودیت سازوکار ویژه مالی اروپا برای تجارت با ایران است اما تا عملیاتی شدن آن هنوز فاصله‌ای وجود دارد. بانک مرکزی ایران نیز باید همچون اروپایی‌ها شرکتی در تهران ایجاد کند که طرف حساب اینستکس باشد. علاوه بر این، همان‌طور که در بیانیه اروپایی‌ها نیز آمده، اینستکس قرار است در چارچوب قوانین مربوط به شفافیت مالی عمل کند و از این رو ایران باید برای بهره‌گیری از خدمات این نهاد جدید، برنامه اقدام خود در زمینه گروه کاری اقدام مالی (FATF) را اجرا کند.

موارد تردید برانگیز در بیانیه اتحادیه اروپا
۱. تاکید بر جنبه های بشردوستانه: اینستکس در ابتدا با تمرکز بر بخش های حیاتی تر برای مردم ایران مانند دارو، لوازم پزشکی و مواد غذایی از مبادلات مشروع اروپا با ایران حمایت می‌کند. این بخش به نظر می‌رسد همان اقدامات بشردوستانه مبتنی بر اوفک است.
۲. تاکید بر تصویب FATF: اینستکس با رعایت دقیق ترین استانداردهای جهانی در زمینه مبارزه علیه پولشویی، تامین مالی تروریسم و با رعایت تحریم های اتحادیه اروپا و سازمان ملل عمل خواهد کرد. در این راستا،‌ اینستکس انتظار دارد که ایران هر چه سریعتر به تمامی تعهدات خود در چارچوب مفاد اف ای تی اف عمل کند.
۳. تقلیل اتحادیه اروپا به سه کشور: ۲۸ کشور اتحادیه اروپا به سه کشور انگلیس، آلمان و فرانسه تقلیل پیدا کرده است. بر مبنای اعلام مقامات اروپایی، این مکاینزم در ابتدا سه کشور آلمان، فرانسه و انگلیس را دربرمی‌گیرد و به تدریج دیگر کشورهای اروپایی به آن خواهند پیوست. تفسیر آنها این است که چون فقط سه کشور انگلیس، آلمان و فرانسه طرف مذاکرات برجام بودند، در این مرحله تعهد این سه کشور کافی است.
۴. تدریجی و چند مرحله ای بودن فرایند: در این بیانیه بر چند مرحله‌ای بودن فرایند تاکید شده است و در عین حال، هیچ زمان بندی مشخصی ارائه نشده است.

واکنشها
۱. واکنش ایران: محمد جواد ظریف، وزیر خارجه ایران در توئیتی نوشت: ایران از اینستکس. گام بسیار پرتاخیر اول. در اجرای تعهدات ماه مه ۲۰۱۸ اعضای اروپایی برجام برای حفظ این توافقنامه با تضمین بهره مندی ایرانیان از مزایای این توافق پس از اعمال مجدد تحریم‌های غیرقانونی آمریکا استقبال می‌کند. ما برای تعامل سازنده با اروپا با شرایط برابر و احترام متقابل آماده هستیم. به طور کلی جریان های اصولگرا، دیدگاه خوش بینانه‌ای به این سازوکار ندارند و آن را در راستای اعمال تحریم های اولیه و ثانویه آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران می‌دانند. اما جریان‌های اعتدالی و اصلاح‌طلب، دیدگاه خوش بینانه‌ای به این سازو کار دارند.
۲. واکنش آمریکا: کاخ سفید و محافل سیاسی در آمریکا موضع محتاطانه‌ای درباره این سازوکار اعلام کرده اند. به طور کلی به نظر می‌رسد انگلیس، آلمان و فرانسه در اینستکس با آمریکا زاویه پیدا نکنند، زیرا در همان بیانیه اشاره کرده اند که دارو و غذا را محور کار قرار داده اند و از تحریم ها تخطی نمی کند. به گفته هایکو ماس، وزیر خارجه آلمان، این مکانیزم، تنها مبادلاتی را پوشش خواهد داد که توسط آمریکا تحریم نشده اند و فعلا در خصوص کالاهای تحریمی تغییری ایجاد نشده است.
۳. واکنش شرکت‌های اروپایی: بسیاری از شرکت‌های کوچک و بزرگ اروپایی با تردید به این پدیده می‌نگرند. به نوشته نشریه آمریکایی وال استریت ژورنال، به طور کلی شرکت های بزرگ اروپایی اعلام کرده اند که حتی در صورت عملیاتی شدن این کانال مالی، تمایلی به فعالیت اقتصادی در ایران ندارند وخطر بازگشت به ایران و مشمول تحریم‌های آمریکا بودن را نخواهند پذیرفت. به عنوان مثال، پاتریک پویانه، مدیر اجرایی توتال فرانسه گفته بود: با وجود راهکارهای اتحادیه اروپا برای استمرار معاملات با ایران، نمی‌توانیم در این کشور فعالیت کنیم، زیرا ممکن است از معاملات با آمریکا محروم شویم.

ابهامات و ایرادات
۱.برخی اینستکس را کانال مالی مختص ۳ کشور اروپایی و ایران دانسته‌اند اما فرانسه، آلمان و انگلیس آن را سازوکاری برای استفاده همه کشورهای اروپایی است. عدم حضور دیگر کشورها از جمله چین و روسیه در بدو راه‌اندازی این سازوکار همچنین باعث شده تا در مورد جامعیت آن تردیدهایی ایجاد شود.
۲. همچنین تمرکز این مکانیسم بر غذا و دارو و ندادن پول به ایران، دیگر نقاط ضعفی است که برای اینستکس برشمرده‌اند چراکه مبادلات غذا و دارو تا پیش از راه‌اندازی این کانال نیز جاری بوده است.
۳. علاوه بر این، همان‌طور که در بیانیه اروپایی‌ها نیز آمده، اینستکس قرار است در چارچوب قوانین مربوط به شفافیت مالی عمل کند و از این رو ممکن است، ایران را مجبور به پذیرش و تصویب FATF کند و در صورت عدم تصویب آن، به وعده خود برای ایمن کردن تجارت ایران با اروپا عمل نکرده و اینستکس را متوقف کند.
۴. در حالی که این سامانه، هیچ ارتباطی به مکانیسم‌های بانکی ندارد، صرفاً یک سامانه تهاتری محدود به غذا و داروست و تحریم‌هایی که اروپایی‌ها در برجام متعهد به برداشته شدن آنها شده‌اند، با وجود این سامانه همچنان پابرجا خواهند بود.
۵. اینستکس صاحب اراده است، یعنی می‌تواند درستی یک خرید و فروش را تایید نکند. کمااینکه اعلام کرده در ابتدا تنها اقلام بشردوستانه را کارسازی می‌کند. در این شرایط ممکن است اینستکس اجازه خرید برخی اقلام به ایران را ندهد و مجددا محدودیت‌هایی برای ایران وضع کند.
۶. اینستکس مراقبت خواهد کرد ایران اقلام تحریمی نخرد و اقلام خریداری شده دست نهادهای تحریمی نرسد!
۷. یکی از مهم‌ترین نقایص اینستکس عدم تضمین خرید نفت ایران است. اروپایی‌ها با این تصمیم نشان دادند که در زمینه تحریم حتی اگر همدست آمریکا نباشند، هرگز مقابل او هم نیستند و تا آمریکا اجازه خرید نفت به اروپا را ندهد، این کشورها نفت ایران را نمی‌خرند.
۸. یکی از مهم‌ترین نکات مطرح شده در بیانیه سه کشور اروپایی، ملزم کردن ایران به تعهدات برجامی خود است. در حالی که آمریکا از برجام خارج شده و اروپا نیز به یک دهم تعهدات خود عمل نمی‌کند اما از ایران خواسته شده همچنان به برجام پایبند باشد.
۹. مهم‌ترین مشکل اینستکس در تولید امید کاذب است. نشانه‌های آن نیز کم‌کم در حال بروز است.کشور سالهاست که معطل وعده‌های توخالی غرب است و تا امیدهای کاذب وجود دارد، نمی‌توان انتظار حرکت و تلاش واقعی داشت.

(منبع: وبسایت اتاق بازرگانی، خبرگزاری تسنیم، باشگاه خبرنگاران جوان، خبرگزاری صدا و سیما)

 

 

 

 

 

 

 

تمام حقوق این وبسایت متعلق به پایگاه خبری واردات و صادرات است.